RZECZOWNIK

Rzeczownik odpowiada na pytania: kto? co? – np. tata, Maciek, kot, okno

Określa:

  • rzeczy – np. pisak, łóżko, spodnie.
  • obiekty – np. dom, zamek.
  • osoby – np. nauczyciel, fryzjer, Kasia.
  • rośliny – np. trawa, tulipan, brzoza.
  • zwierzęta – np. ryba, koza, wróbelek.
  • zjawiska – np. burza, tęcza, grad.
  • pojęcia abstrakcyjne – np. miłość, żal, złość.

Rzeczownik jest odmienną częścią mowy. Odmienia się przez przypadki, liczby

ODMIANA RZECZOWNIKA PRZEZ LICZBY

Rzeczownik może występować:

  • w liczbie pojedynczej, np. pies, dywan,
  • w liczbie mnogiej, np. psy, dywany.

ODMIANA RZECZOWNIKA PRZEZ PRZYPADKI

Rzeczownik odmienia się przez przypadki.  Odmiana polega na tym, że zmienia się końcówka rzeczownika i pytanie, na które od odpowiada. W języku polskim jest siedem przypadków a każdy z nich ma swoje pytania.

PRZYPADEK

PYTANIE

PRZYKŁAD –

liczba pojedyncza

PRZYKŁAD –

liczba mnoga

Mianownik

Kto? Co?

poduszka, pies,

poduszki, psy

Dopełniacz

Kogo? Czego?

(nie ma)

poduszki, psa

poduszek, psów

Celownik

Komu? Czemu?

(się przyglądam)

poduszce, psu

poduszkom, psom

Biernik

Kogo? Co?

(Widzę)

poduszkę, psa

poduszki, psy

Narzędnik

Z kim? Z czym?

(Idę)

poduszką, psem

poduszkami, psami

Miejscownik

O kim? O czym? (mówię)

poduszce, psie

poduszkach, psach

Wołacz

O!

poduszka, pies

poduszki, psy

 

KAŻDY RZECZOWNIK MA OKREŚLONY RODZAJ

PRZYKŁAD:

rodzaj męski (r.m.) – (ten) brat, dom

rodzaj żeński (r.ż.) – (ta) dziewczynka, burza

rodzaj nijaki (r.n.) – (to) dziecko, szczęście

 

RZECZOWNIKI WŁASNE I POSPOLITYCH

Rzeczowniki dzielimy na: pospolite (np. przedmioty, miejsca, uczucia,) własne np. imiona, nazwiska, miasta, rzeki, itp.

  • własne– oznaczają konkretną osobę (imię, nazwisko) np.: Basia, Piotr,

istotę żyjącą - zwierzę (imię psa, kota, papugi) np.: Azor, Mruczek, Zaza

obiekt geograficzny – nazwy mórz np.: Morze Bałtyckie, Morze Jońskie,

rzek (np.: Odra, Wisła); jezior (np.: Śniardwe, Mamry); gór (np.: Tatry, Rysy, Kasprowy Wierch)

przedmiot martwy (np.: hotel – Marriott)

  • pospolite – oznaczają pewne typy osób, zwierząt, roślin itp., a ich nazwy pisze się małą literą, np. dziewczynka, motyl, tulipan, ocean, rzeka (sam wyraz rzeka bez podania konkretnej nazwy rzeki, jakaś rzeka np. czysta rzeka), jezioro, morze

Rzeczowniki własne piszemy wielką literą, a rzeczowniki pospolite małą literą.

 

RZECZOWNIK – TEMAT I KOŃCÓWKA

Rzeczownik odmieniany przez przypadki ma dwie części: temat i końcówkę.

Temat to stała dla każdego rzeczownika część wyrazu, która w odmianie się nie zmienia, np. w odmianie rzeczownika Agnieszka tematem jest Agniesz:

PRZYPADEK

PYTANIE

TEMAT

KOŃCÓWKA

Mianownik

Kto? Co?

Agniesz-ka

ka

Dopełniacz

Kogo? Czego?

(nie ma)

Agniesz-ki

ki

Celownik

Komu? Czemu?

(się przyglądam)

Agniesz-ce

ce

Biernik

Kogo? Co?

(Widzę)

Agniesz-kę

Narzędnik

Z kim? Z czym?

(Idę)

Agniesz-ką

Miejscownik

O kim? O czym? (mówię)

Agniesz-ce

ce

Wołacz

O!

Agniesz-ka

ka

 

Końcówka to zmieniająca się podczas odmiany część wyrazu, np. w odmianie rzeczownika Agnieszka końcówki są następujące:

Mianownik

Agniesz-ka

Dopełniacz

Agniesz-ki

Celownik

Agniesz-ce

Biernik

Agniesz-kę

Narzędnik

Agniesz-ką

Miejscownik

Agniesz-ce

Wołacz

Agniesz-ka

 

ZAZNACZANIE KOŃCÓWKI ZEROWEJ

W odmianie rzeczownika Andrzej, brak końcówki w Mianowniku liczby pojedynczej

Mianownik

Andrzej

Dopełniacz

Andrzej -a

Celownik

Andrzej -owi

Biernik

Andrzej -a

Narzędnik

Andrzej -em

Miejscownik

Andrzej -u

Wołacz

Andrzej -u

 

ø - brak końcówki zaznacza się przekreślonym kółkiem.

WSKAZYWANIE TEMATÓW OBOCZNYCH. OKREŚLANIE OBOCZNOŚCI

Oboczność to wymiana głosek przy odmianie rzeczownika przez przypadki.

Tematy oboczne to postać tematu, w których zachodzi wymiana głosek.

Najczęstsze oboczności w tematach rzeczowników to wymiana:

r : rz np.: mur – murze,

ó : o np.: rój – roje,

ch : sz np.: mucha – muszka,

ą : ę np.: ząb – zęba,

k : c np.: kartka – kartce,

lub wymiana twardej głoski na miękką

g : gi np.: noga – nogi,

t : ci np.: chata – chacie.

 

ODMIANA RZECZOWNIKA O NIEREGULARNEJ ODMIANIE

Rzeczowniki o odmianie nieregularnej mają inne formy w liczbie pojedynczej, a inne w mnogiej.

 

ODMIANA RZECZOWNIKÓW O NIEREGULARNEJ ODMIANIE

PRZYPADEK

PYTANIE

LICZBA POJEDYNCZA

LICZBA MNOGA

Mianownik

Kto? Co?

rok

lata

Dopełniacz

Kogo? Czego?

roku

lat

Celownik

Komu? Czemu?

rokowi

latom

Biernik

Kogo? Co?

rok

lata

Narzędnik

Z kim? Z czym?

rokiem

latami

Miejscownik

O kim? O czym?

roku

latach

Wołacz

O?

roku!

lata!

 

PRZYPADEK

PYTANIE

LICZBA POJEDYNCZA

LICZBA MNOGA

Mianownik

Kto? Co?

człowiek

ludzie

Dopełniacz

Kogo? Czego?

człowieka

ludzi

Celownik

Komu? Czemu?

człowiekowi

ludziom

Biernik

Kogo? Co?

człowieka

ludzi

Narzędnik

Z kim? Z czym?

człowiekiem

ludźmi

Miejscownik

O kim? O czym?

człowieku

ludziach

Wołacz

O?

człowieku!

ludzie!

 

ODMIANA RZECZOWNIKÓW Z KOŃCUWKĄ -UM

Do tej grupy wyrazów należą rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone na -um, które odmieniają się tylko w liczbie mnogiej.

 

PRZYPADEK

PYTANIE

LICZBA POJEDYNCZA

LICZBA MNOGA

Mianownik

Kto? Co?

forum

fora

Dopełniacz

Kogo? Czego?

forum

forów

Celownik

Komu? Czemu?

forum

forom

Biernik

Kogo? Co?

forum

fora

Narzędnik

Z kim? Z czym?

forum

forami

Miejscownik

O kim? O czym?

forum

forach

Wołacz

O?

forum

fora

 

PRZYPADEK

PYTANIE

LICZBA POJEDYNCZA

LICZBA MNOGA

Mianownik

Kto? Co?

akwarium

akwaria

Dopełniacz

Kogo? Czego?

akwarium

akwariów

Celownik

Komu? Czemu?

akwarium

akwariom

Biernik

Kogo? Co?

akwarium

akwaria

Narzędnik

Z kim? Z czym?

akwarium

akwariami

Miejscownik

O kim? O czym?

akwarium

akwariach

Wołacz

O?

akwarium

akwaria

 

PRZYPADEK

PYTANIE

LICZBA POJEDYNCZA

LICZBA MNOGA

Mianownik

Kto? Co?

liceum

licea

Dopełniacz

Kogo? Czego?

liceum

liceów

Celownik

Komu? Czemu?

liceum

liceom

Biernik

Kogo? Co?

liceum

licea

Narzędnik

Z kim? Z czym?

liceum

liceami

Miejscownik

O kim? O czym?

liceum

liceach

Wołacz

O?

liceum

licea

 

PRZYPADEK

PYTANIE

LICZBA POJEDYNCZA

LICZBA MNOGA

Mianownik

Kto? Co?

centrum

centra

Dopełniacz

Kogo? Czego?

centrum

centrów

Celownik

Komu? Czemu?

centrum

centrom

Biernik

Kogo? Co?

centrum

centra

Narzędnik

Z kim? Z czym?

centrum

centrami

Miejscownik

O kim? O czym?

centrum

centrach

Wołacz

O?

centrum

centra